Thế giới · Nhịp Mới · Tổng hợp · 1335 chữ ·
Sri Lanka đánh giá mức độ sẵn sàng cho AI theo khung UNESCO
Sri Lanka áp dụng khung RAM 2.0 để khảo sát năng lực quản trị AI, đồng thời chuẩn bị tham vấn nhiều nhóm xã hội tại năm thành phố.
Sri Lanka đang triển khai đánh giá mức độ sẵn sàng về trí tuệ nhân tạo theo phương pháp của UNESCO. Thông tin công bố ngày 22/10 cho biết nước này thuộc nhóm đầu tiên sử dụng phiên bản cập nhật RAM 2.0. Ban chỉ đạo quốc gia đã họp tại Colombo ngày 20/5 và 2/9; các đợt tham vấn tiếp theo đang được lên kế hoạch ở Colombo, Jaffna, Kandy, Batticaloa và Galle.
Bộ Kinh tế số phối hợp với Văn phòng UNESCO khu vực Nam Á thực hiện chương trình, với LIRNEasia là đối tác triển khai trong nước. Đại diện cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, giới học thuật, xã hội dân sự và Citra Lab của UNDP tham gia ban chỉ đạo. Báo cáo dự kiến xác định điểm mạnh, khoảng trống và ưu tiên, bổ sung cơ sở cho chương trình chuyển đổi số cùng chiến lược AI đang được đề xuất.
Đánh giá cả thể chế và năng lực
Theo UNESCO, RAM thu thập thông tin định lượng và định tính để mô tả hệ sinh thái AI của từng quốc gia. Những lĩnh vực được xem xét trải từ pháp lý, xã hội và kinh tế tới giáo dục, khoa học, công nghệ. Bộ câu hỏi có cấu trúc giúp nhận diện nơi cần củng cố chính sách, tổ chức hoặc năng lực thực thi. Quá trình đánh giá được điều chỉnh theo điều kiện và nguồn lực của nước tham gia.
Các chuyên gia độc lập thực hiện công việc với sự hỗ trợ của một nhóm quốc gia gồm nhiều bên liên quan. Đầu ra là báo cáo tổng thể, trong đó nêu tình trạng sẵn sàng, những khoảng trống và khuyến nghị chính sách. UNESCO sử dụng kết quả để định hướng hỗ trợ phù hợp, còn các nước có thể đưa phát hiện vào chiến lược, hoạt động nâng cao năng lực và cải cách thể chế. Trọng tâm của phương pháp là khả năng quản trị AI có trách nhiệm.
Khâu chuẩn bị đã xuất hiện trong thông báo mời đề xuất của UNESCO đăng ngày 13/3/2026, sau đó được cập nhật trong tháng 4. Phạm vi công việc được mô tả gồm hoàn thành đánh giá RAM, tổ chức tham vấn nhiều bên và chuẩn bị báo cáo quốc gia về mức độ sẵn sàng AI tại Sri Lanka. Việc thu thập thông tin và đối thoại với các nhóm liên quan được đặt trong cùng một gói công việc.
Hồ sơ mời đề xuất bao gồm điều khoản tham chiếu, hướng dẫn cho đơn vị dự thầu, mẫu đề xuất và biểu giá. UNESCO yêu cầu tách phần kỹ thuật với phần tài chính khi nộp hồ sơ. Thông báo này cho thấy việc xây dựng báo cáo đã được chuẩn bị trước các phiên họp ban chỉ đạo được nêu trong bản tin tháng 10, với yêu cầu cụ thể về sản phẩm nghiên cứu và quá trình tham vấn.
Quyền riêng tư và trách nhiệm của con người
RAM được thiết kế để hỗ trợ thực hiện Khuyến nghị về đạo đức AI mà UNESCO thông qua tháng 11/2021. Văn kiện đặt quyền con người và phẩm giá con người ở trung tâm, cùng các giá trị về tính đa dạng, hòa nhập, môi trường và những xã hội công bằng. Khung nguyên tắc đề cập an toàn, quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu, minh bạch, khả năng giải thích và trách nhiệm giải trình trong vòng đời của hệ thống AI.
Theo phần giới thiệu của UNESCO, sự giám sát của con người phải được duy trì; việc dùng AI không chuyển trách nhiệm cuối cùng ra khỏi con người. Văn kiện cũng đề cập năng lực hiểu biết về AI và dữ liệu, cũng như quản trị có sự tham gia của nhiều nhóm. Các nguyên tắc được nối với những lĩnh vực hành động chính sách để hỗ trợ triển khai tại từng nước, trong điều kiện công nghệ và cách ứng dụng tiếp tục thay đổi.
Trong hồ sơ dự án của mình, Citra Lab cho biết Sri Lanka thành lập một ủy ban nhiều bên về chiến lược AI từ năm 2023. UNDP tham gia và cung cấp hỗ trợ thông qua nhóm Citra. Công việc ban đầu sử dụng công cụ AIRA của UNDP, xem xét vai trò của chính phủ trong tạo điều kiện cho AI, sử dụng AI và xử lý những vấn đề đạo đức liên quan đến công nghệ này.
Citra đã trao đổi với cơ quan nhà nước, chuyên gia, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế, trong đó có những đầu mối tại Singapore và Ấn Độ. Một sách trắng được xây dựng để phân tích hiện trạng và định hướng ban đầu. Tầm nhìn chiến lược được mô tả với hai hướng song song: các dự án tạo giá trị trong thời gian ngắn và đầu tư lâu dài cho kỹ năng, dữ liệu, hạ tầng, nghiên cứu. Hồ sơ cũng nêu việc lấy ý kiến công chúng đối với dự thảo.
Năng lực người dùng cũng nằm trong bức tranh
Trước đợt tham vấn rộng hơn, UNESCO đã tổ chức tập huấn về AI tại Colombo trong các ngày 18, 19 và 21/5/2026, với gần 70 công chức từ hơn 30 cơ quan. Văn phòng Tổng thống và GovTech Sri Lanka phối hợp thực hiện; Liên minh châu Âu tài trợ, còn chuyên gia mạng lưới AI Ethics Experts Without Borders phụ trách đào tạo.
Chương trình sử dụng tiếng Sinhala và tiếng Anh, đưa vào nội dung mua sắm AI trong khu vực công, cách quản lý và những vấn đề đạo đức. Người học đặt câu hỏi về AI tạo sinh trong quy trình hành chính, quyền riêng tư dữ liệu và tác động tới các cộng đồng ngôn ngữ. Các ví dụ tại Sri Lanka được dùng để nối kiến thức với công việc quản lý.
Một nghiên cứu về giáo viên công nghệ thông tin tại trường công Sri Lanka cho thấy những thách thức về nhân lực đã được đặt ra trước đợt đánh giá quốc gia. Công trình của Chathura Rajapakse, Wathsala Ariyarathna và Shanmugalingam Selvakan được đưa lên arXiv tháng 12/2024, khảo sát hơn 1.300 giáo viên. Nhóm sử dụng khung lý thuyết về niềm tin vào khả năng của bản thân để xem xét mức độ sẵn sàng giảng dạy AI.
Theo phần tóm tắt, mức tự tin vào năng lực dạy AI còn thấp; trạng thái cảm xúc và những trải nghiệm được hình dung có liên hệ đáng kể trong mô hình phân tích. Nhóm tác giả đề xuất cách tiếp cận có hệ thống đối với phát triển chuyên môn, có tính đến kinh nghiệm AI và mạng lưới hỗ trợ của giáo viên. Kết quả này phản ánh nhóm giáo viên được khảo sát, trong phạm vi nghiên cứu về đào tạo, thay vì toàn bộ hệ sinh thái AI của Sri Lanka.
Bên cạnh đánh giá ở cấp quốc gia, UNESCO còn giới thiệu công cụ đánh giá tác động đạo đức dành cho từng hệ thống AI. Công cụ này xem xét mục tiêu, phạm vi, các bên chịu ảnh hưởng và những tác động tích cực, tiêu cực có thể phát sinh. Nó được sử dụng xuyên suốt quá trình nghiên cứu, thiết kế, mua sắm, triển khai và theo dõi, với sự tham gia của chuyên gia từ nhiều lĩnh vực.
Quy trình kết hợp phần làm việc độc lập với những buổi trao đổi chung để rà soát giả định và lập bản đồ tác động. Các vai trò có thể gồm cán bộ quản lý, kỹ thuật, pháp lý, mua sắm, nhà khoa học xã hội và chuyên gia đạo đức. UNESCO khuyến khích tiếp nhận góc nhìn của các nhóm liên quan từ sớm. Sau đánh giá, nhóm thực hiện xác định bước xử lý tiếp theo và cách tiếp tục cải thiện hệ thống trong thực tế sử dụng.