Đời sống · Nhịp Mới · Tổng hợp · 1156 chữ ·
WHO: Tác động sức khỏe của biến đổi khí hậu đang tăng nhanh hơn ứng phó
Báo cáo Lancet Countdown 2026 ghi nhận tổn hại gia tăng, đồng thời chỉ ra lợi ích sức khỏe từ năng lượng sạch và sự chuẩn bị của hệ thống y tế.
WHO ngày 28/10 dẫn báo cáo Lancet Countdown 2026, cảnh báo tổn hại sức khỏe do biến đổi khí hậu tăng nhanh hơn ứng phó. Số tử vong liên quan nhiệt bình quân năm sau Hiệp định Paris tăng gần 36% so với thập kỷ trước. Riêng năm 2023, nhiệt được ước tính liên quan tới 710.000 ca tử vong toàn cầu.
Báo cáo quy hơn 70% gánh nặng tử vong liên quan nhiệt năm 2023 cho biến đổi khí hậu do con người. Đây là ước tính của năm dữ liệu, không phải năm công bố 2026. WHO dẫn mức đầu tư năng lượng sạch 2.100 tỷ USD trong năm 2025, ghi nhận lợi ích sức khỏe từ giảm phát thải nhưng chưa theo kịp tổn hại.
Theo dõi nhiều đường tác động tới sức khỏe
Lancet Countdown mô tả đây là báo cáo chỉ số lần thứ mười, được thực hiện bởi 146 chuyên gia và theo dõi 54 chỉ số, trong đó có bốn chỉ số mới. Cách tiếp cận đặt các thay đổi sức khỏe cạnh diễn biến khí hậu, quá trình thích ứng và các hành động giảm phát thải. Những nhóm dữ liệu này giúp quan sát nhiều đường tác động thay vì chỉ đếm số đợt nắng nóng hoặc nhiệt độ của một năm riêng lẻ.
Trên trang công bố báo cáo, Giám đốc điều hành Lancet Countdown Marina Romanello ghi nhận tiến bộ ở năng lượng sạch, sự sẵn sàng của y tế và quy định bảo vệ sức khỏe. Tuy nhiên, bà đánh giá tiến độ còn chậm, quy mô còn nhỏ và lợi ích chưa đến được đầy đủ nhóm cần hỗ trợ nhất. Nhóm nghiên cứu kêu gọi đặt sức khỏe vào các quyết định khí hậu; đây là đề xuất chính sách của nhóm nghiên cứu.
Từ tích nhiệt cơ thể đến gián đoạn chăm sóc
Nhiệt gây tổn hại qua cả cơ thể con người lẫn những dịch vụ duy trì cuộc sống. Trong tài liệu cập nhật ngày 31/7/2026, WHO giải thích cơ thể có thể tích nhiệt khi môi trường nóng, ẩm, ít gió hoặc có bức xạ nhiệt lớn, trong khi quần áo cản trở thoát nhiệt. Khi khả năng điều hòa không đáp ứng được lượng nhiệt nhận vào, nguy cơ kiệt sức, sốc nhiệt và tổn thương các cơ quan tăng lên.
Tim và thận chịu thêm sức ép trong quá trình làm mát cơ thể. Bệnh tim mạch, hô hấp, đái tháo đường và một số vấn đề sức khỏe có thể trở nên nghiêm trọng hơn khi nhiệt độ cực đoan kéo dài. Tài liệu này cũng chỉ ra tác động gián tiếp: mất điện, gián đoạn giao thông hoặc nước sạch làm giảm khả năng cung cấp dịch vụ y tế. Mức độ tổn hại vì vậy phụ thuộc cả thời gian phơi nhiễm, sức khỏe nền và điều kiện hạ tầng của từng cộng đồng.
Việc theo dõi nhóm dễ bị tổn thương đã được cụ thể hóa trong một khung giám sát khác công bố ngày 21/10. WHO, Tổ chức Khí tượng Thế giới, UNICEF và Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc phối hợp đưa ra các chỉ số ưu tiên về ảnh hưởng của nhiệt lên phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và trẻ em. Hướng tiếp cận ghép thông tin thời tiết với dữ liệu y tế thường quy để tìm những biến động xuất hiện trong thời gian nóng cực đoan.
Những kết quả được đề xuất theo dõi gồm sinh non, thai chết lưu, cân nặng sơ sinh thấp, tăng huyết áp thai kỳ, tử vong trẻ em và lượt tới cơ sở y tế. Dữ liệu đi học còn có thể cho thấy nắng nóng làm gián đoạn sinh hoạt trẻ em ra sao. Các tín hiệu phát hiện được là cơ sở cho điều tra tiếp và chuẩn bị dịch vụ; chỉ riêng việc hai chuỗi số liệu cùng tăng chưa đủ để xác nhận nguyên nhân cho từng trường hợp cụ thể.
Chuẩn bị dịch vụ y tế theo rủi ro khí hậu
Ở cấp hệ thống, WHO đã ban hành khung hoạt động về y tế chống chịu khí hậu và phát thải thấp từ tháng 11/2023. Tài liệu đặt song song hai yêu cầu: duy trì chăm sóc an toàn trong điều kiện khí hậu biến đổi, và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn để giảm khí nhà kính. Cấu trúc mười thành phần hướng tới khả năng dự báo, phòng ngừa, chuẩn bị và quản lý rủi ro, thay vì chỉ ứng cứu sau khi cơ sở y tế đã bị gián đoạn.
Khung năm 2023 là tài liệu hướng dẫn cho cơ quan y tế công cộng, chương trình chuyên môn và cả những ngành quyết định điều kiện sức khỏe. Mục tiêu được nêu là hỗ trợ chăm sóc có chất lượng khi môi trường thay đổi, đồng thời đóng góp cho bao phủ y tế toàn dân và an ninh y tế. Việc một nước tham khảo khung không đồng nghĩa mọi cấu phần đã được triển khai; tiến độ còn phụ thuộc năng lực và nguồn lực của từng hệ thống.
Tại Việt Nam, vấn đề dữ liệu và dự báo cũng xuất hiện trong nội dung phát biểu WHO công bố ngày 11/9 của bà Angela Pratt tại cuộc tham vấn về bệnh nhạy cảm với khí hậu. Bản rà soát được thảo luận mở rộng từ bệnh truyền nhiễm sang cả bệnh không lây, trong bối cảnh nhiệt cực đoan có thể tác động tới sức khỏe tim mạch và hô hấp. WHO nêu nhu cầu củng cố bằng chứng để lượng hóa rủi ro hiện tại, tương lai và hỗ trợ xây dựng chính sách.
Theo nội dung phát biểu, Việt Nam tham gia liên minh ATACH từ năm 2023 và đã đưa yếu tố khí hậu–sức khỏe vào các định hướng của ngành y tế. WHO nhấn mạnh việc cải thiện mô hình nguy cơ và công cụ phân tích nhằm nâng khả năng dự báo. Những thông tin này là bối cảnh hợp tác được nêu hồi tháng 9, không phải kết quả mới về số ca bệnh tại Việt Nam từ báo cáo toàn cầu ngày 28/10.
Một nhánh chuẩn bị khác liên quan El Niño được WHO tổng hợp trong phân tích công bố ngày 5/9/2026, dựa trên thông tin đến cuối tháng 7. Tài liệu coi hiện tượng này là yếu tố làm thay đổi rủi ro, không phải nguyên nhân trực tiếp gây bệnh. Tác động còn phụ thuộc khí hậu tại chỗ, miễn dịch và khả năng tiếp cận chăm sóc. Ngoài nguy cơ đối với nguồn nước, thực phẩm và sinh kế, phân tích đề cập gián đoạn giám sát dịch, mạng lưới xét nghiệm, chuỗi cung ứng và dịch vụ thiết yếu. Tài liệu phục vụ đánh giá theo quốc gia, khu vực và chuẩn bị hệ thống y tế trước những nguy cơ đó.