Đời sống · Nhịp Mới · Tổng hợp · 1146 chữ ·
Ethiopia chuẩn bị chiến dịch phòng bại liệt cho hơn 11 triệu trẻ
Thông báo nhân Ngày Thế giới phòng chống bại liệt 24/10 nêu hai đợt tiêm trong tháng 11 và 12, giữa lúc các nước tăng giám sát dịch.
Ethiopia đang chuẩn bị chiến dịch vaccine bại liệt hướng tới 11.348.548 trẻ tại năm vùng, theo tuyên bố của các đối tác Sáng kiến Thanh toán Bại liệt Toàn cầu được WHO công bố ngày 24/10. Kế hoạch bao phủ 629 đơn vị hành chính cấp woreda, thuộc 68 khu vực; nhóm chính là trẻ dưới năm tuổi, riêng West Shewa ở Oromia mở tới dưới mười tuổi.
Đợt đầu dự kiến diễn ra từ 20 đến 23/11, đợt hai từ 18 đến 21/12/2026. Tuyên bố nhân Ngày Thế giới phòng chống bại liệt ghi nhận Ethiopia đã báo cáo 11 ca do virus bại liệt biến thể lưu hành type 1 trong năm 2026. Năm ca thuộc Gambella, bốn ca ở West Shoa, hai ca còn lại tại Gofa và Gardule.
Đưa hoạt động phòng bệnh tới cộng đồng
Cùng ngày 24/10, Chính phủ Somalia, WHO và UNICEF công bố chuỗi vận động cộng đồng trên cả nước để củng cố tiêm chủng thường xuyên. Tại Mogadishu, trận đấu thuộc giải vô địch bóng rổ nữ quốc gia ngày 23/10 ở sân WISH được sử dụng để truyền thông về phòng bệnh, với sự tham gia của quan chức chính phủ và các đối tác phát triển.
Thông cáo UNICEF nêu các hoạt động tương tự tại Somaliland, Puntland, Galmudug, Hirshabelle, Southwest State và Jubaland. Bộ trưởng Y tế Ali Haji Adam đề cập việc phối hợp với chính quyền các bang, đối tác y tế, lãnh đạo tôn giáo và cộng đồng. Đại diện WHO Humphrey Karamagi nhấn mạnh khoảng trống miễn dịch ở trẻ tại vùng xa, trẻ di chuyển và trẻ phải rời nơi ở; chương trình hướng tới cả giám sát dịch lẫn dịch vụ tiêm thường xuyên.
Bại liệt là bệnh truyền nhiễm do virus, chủ yếu lây từ người sang người qua đường phân–miệng, theo tài liệu chuyên môn WHO cập nhật tháng 4/2025. Virus nhân lên trong ruột và có thể xâm nhập hệ thần kinh. Bệnh thường ảnh hưởng trẻ dưới năm tuổi, dù người chưa được tiêm ở độ tuổi khác cũng có thể mắc. Những biểu hiện ban đầu được WHO mô tả gồm sốt, mệt, đau đầu, nôn, cứng cổ và đau chân tay.
Virus biến thể lưu hành cần được phân biệt với virus bại liệt hoang dại. Trong tài liệu giải thích, Gavi mô tả vaccine uống chứa virus đã được làm yếu để tạo miễn dịch. Ở cộng đồng có độ bao phủ tiêm chủng thấp, virus này đôi khi có thể tiếp tục lưu hành nhiều tháng và tích lũy biến đổi di truyền, hiếm khi lấy lại khả năng gây liệt. Cơ chế đó gắn với việc virus tiếp tục truyền trong cộng đồng thiếu miễn dịch, khác với hoạt động của vaccine bất hoạt chứa virus không còn khả năng nhân lên.
Từ ca nghi ngờ tới đáp ứng xuyên biên giới
Khâu phát hiện ca nghi ngờ cũng là một phần của hệ thống đáp ứng. Trong báo cáo ngày 21/9/2026 về Nigeria, WHO mô tả việc một trẻ bị yếu chân đột ngột được cơ sở y tế chuyển thông tin vào mạng lưới giám sát. Tình trạng liệt mềm cấp có nhiều nguyên nhân; một trường hợp nghi ngờ cần được điều tra để xác định hoặc loại trừ bại liệt, không thể coi ngay là ca bệnh đã xác nhận.
Đợt đánh giá độc lập từ 24/8 đến 9/9 tại Nigeria khảo sát 13 bang ưu tiên, 39 khu vực chính quyền địa phương và 111 cơ sở y tế ở sáu vùng địa chính trị. Nhóm đánh giá xem hồ sơ, thăm cơ sở và theo dõi ca được báo; đồng thời tiếp cận người di cư, cộng đồng du mục và người sống ở vùng xung đột. Những khoảng trống còn thấy tại bệnh viện tuyến trên và nhóm dân cư thường xuyên di chuyển.
Việc phối hợp qua biên giới đã có một đợt triển khai ở Angola, Namibia và Cộng hòa Dân chủ Congo. Trong báo cáo ngày 24/4/2026, WHO cho biết hơn mười triệu trẻ được bảo vệ qua các chiến dịch phối hợp diễn ra trong tháng 3. Phân tích trình tự gene đã liên hệ các chủng virus phát hiện ở Angola và Namibia; mối liên hệ với Congo khi đó vẫn được mô tả là khả năng.
WHO giải thích dân cư qua lại theo tuyến thương mại và quan hệ gia đình có thể tạo đường lây khi còn khoảng trống miễn dịch. Ở biên giới Angola–Namibia, chiến dịch đồng bộ tập trung vào cộng đồng khó tiếp cận và hay di chuyển, sử dụng cách đến từng nhà. Phòng xét nghiệm đảm nhận phát hiện, giải trình tự và đối chiếu virus giữa các nước để hỗ trợ chọn địa bàn đáp ứng. Những kết quả này thuộc đợt tháng 3, được báo cáo tháng 4.
Đánh giá ổ dịch và duy trì mạng lưới y tế
Việc khép lại một ổ dịch cũng dựa trên đánh giá kỹ thuật. Ngày 19/8/2026, WHO xác nhận kết thúc các ổ dịch virus bại liệt type 2 tại Burundi, Ghana, Guinea-Bissau, Cộng hòa Congo và Uganda. Các nhóm đánh giá đáp ứng ổ dịch độc lập đã thực hiện những cuộc đánh giá riêng từ tháng 1 đến tháng 6, xem xét dữ liệu giám sát, xét nghiệm và dịch tễ trước khi kết luận chuỗi lây truyền đã bị ngắt.
Các chỉ dấu được kiểm tra còn gồm chất lượng chiến dịch vaccine, miễn dịch trong dân cư và hiệu quả đáp ứng. Tại Cộng hòa Congo, lần phát hiện cuối được báo cáo vào tháng 12/2023; công việc sau đó tập trung giữ độ nhạy giám sát và thu hẹp khoảng trống miễn dịch. Thông báo tháng 8 vẫn lưu ý nguy cơ virus xâm nhập trở lại, đồng thời dẫn trường hợp Madagascar phát hiện virus sau một lần khép ổ dịch trước đó.
Về nguồn lực dài hạn, các bộ trưởng y tế trong Khu vực châu Phi của WHO đã thông qua khung chuyển tiếp và duy trì thành quả bại liệt giai đoạn 2026–2035 tại phiên họp khu vực tháng 8. Khung này hướng tới đưa những chức năng cốt yếu vào hệ thống y tế quốc gia, từ giám sát, phòng xét nghiệm tới nhân lực, điều hành khẩn cấp và mạng lưới cộng đồng hình thành trong chương trình bại liệt.
Theo WHO, những năng lực ấy còn được sử dụng khi đáp ứng Ebola, Marburg, mpox, tả và sốt vàng. Khung mới tính tới nguồn tài trợ thanh toán bại liệt dự kiến giảm, nên các nước cam kết xây dựng hoặc củng cố kế hoạch chuyển tiếp, huy động tài chính trong nước và theo dõi qua cơ chế trách nhiệm khu vực. WHO tiếp tục hỗ trợ kỹ thuật, trao đổi kinh nghiệm và báo cáo hằng năm về quá trình thực hiện.