Khoa học · Nhịp Mới · Tổng hợp · 1245 chữ ·
NASA kết thúc nhiệm vụ Swift sau gần 22 năm quan sát
NASA cho biết vệ tinh dự kiến tái nhập khí quyển trong vài tuần tới, sau khi lực cản khiến các kính không còn giữ hướng ổn định.
NASA ngày 23/10 thông báo Đài quan sát Neil Gehrels Swift kết thúc nhiệm vụ sau gần 22 năm. Vệ tinh thực hiện lần quan sát cuối ngày 20/10, khi lực cản khí quyển ở độ cao khoảng 275 kilômét khiến các kính không còn giữ hướng ổn định.
Trong cập nhật vận hành cùng ngày, NASA cho biết Swift chuyển sang chế độ an toàn khi đạt độ cao này. Nhóm điều khiển tại Đại học Penn State ở University Park sau đó gửi lệnh chấm dứt hoạt động để chuẩn bị cho vệ tinh trở lại khí quyển. Cơ quan này dự kiến quá trình tái nhập xảy ra trong vài tuần tiếp theo, chưa nêu ngày cụ thể.
Lực cản khí quyển và nỗ lực nâng quỹ đạo
Mọi vệ tinh ở quỹ đạo thấp đều chịu lực cản của khí quyển. Theo NASA, hoạt động Mặt Trời gia tăng gần đây làm ảnh hưởng đó mạnh hơn đối với Swift, khiến quỹ đạo hạ nhanh. Nhóm nhiệm vụ từng tạm dừng quan sát nhằm giảm lực cản, kéo dài thời gian còn lại trên quỹ đạo để hỗ trợ một nỗ lực nâng độ cao bằng tàu dịch vụ.
Nỗ lực ấy được giao cho Katalyst Space theo hợp đồng NASA ký tháng 9/2025. Tàu robot LINK phóng ngày 3/7/2026 bằng tên lửa Pegasus XL từ đảo san hô Kwajalein ở Thái Bình Dương. Mục tiêu ban đầu là tiếp cận, bắt giữ rồi đẩy Swift lên quỹ đạo cao hơn, giúp đài quan sát có thêm thời gian thu thập dữ liệu khoa học.
Tuy nhiên, ngày 19/8, NASA và Katalyst thông báo LINK sẽ không thực hiện thao tác bắt giữ hoặc nâng quỹ đạo vì trục trặc điều khiển tư thế kéo dài. Hai bên khi đó chuyển mục tiêu sang thử tiếp cận và hoạt động ở gần Swift. Thông báo xác nhận việc thu hẹp nhiệm vụ, còn những thử nghiệm tiếp theo vẫn là kế hoạch ở thời điểm công bố.
Bản tổng kết NASA công bố cuối tháng 9 ghi nhận LINK không nâng được quỹ đạo Swift. Các thử nghiệm được chuyển sang hệ đẩy dùng xenon và ba cánh tay robot, vốn được thiết kế để tăng lựa chọn vị trí bám vào đài quan sát. NASA kết thúc tham gia nhiệm vụ LINK ngày 3/9; tàu dịch vụ tái nhập khí quyển ngày 25/9.
Trong lúc chuẩn bị cho LINK, nhóm Swift phải cân bằng nhiều ràng buộc khi chọn hướng bay ít cản. Vệ tinh không được chĩa quá gần Trái Đất, Mặt Trăng hoặc Mặt Trời vì ánh sáng có thể làm nóng, hỏng thiết bị. Hướng khí động học thuận lợi nhất lại đưa kính quá gần khí quyển, nơi các hạt có thể va vào chúng và ảnh hưởng phép quan sát.
Sau khi phương án nâng quỹ đạo được thu hẹp, Swift trở lại thu dữ liệu trong tháng 8. Bản cập nhật ngày 25/9 cho biết thiết bị thứ ba, Burst Alert Telescope, đã được hiệu chuẩn và xác nhận phát hiện tia gamma từ ngày 18/9. Thiết bị từng ngừng sử dụng trong tháng 4 để giảm điện năng, cho phép bố trí các tấm pin theo hướng hạn chế lực cản.
Từ ngày 21/9, nhóm vận hành cũng cho Swift tự đổi hướng khi phát hiện vụ bùng phát năng lượng cao. Trong chế độ này, kế hoạch mục tiêu hằng ngày có thể bị ngắt để kính tia X và kính tử ngoại, quang học quay tới nguồn vừa phát hiện. Việc phục hồi được NASA báo cáo khi Swift còn ở độ cao khoảng 325 kilômét, trước đợt hạ thấp cuối cùng.
Theo kịp chớp gamma bằng ba thiết bị
Khả năng phản ứng nhanh dựa trên ba thiết bị cùng quan sát một hiện tượng ở những dải ánh sáng khác nhau. Burst Alert Telescope, thường gọi BAT, nhận biết và xác định vị trí chớp tia gamma, rồi chuyển tọa độ xuống mặt đất trong khoảng 20 giây. Vệ tinh có thể tự quay trong khoảng 20–100 giây để đưa nguồn sáng vào trường nhìn của hai kính còn lại.
BAT dùng một mặt nạ gồm khoảng 52.000 miếng chì nhỏ đặt phía trên bộ dò. Nguồn tia năng lượng cao tạo bóng qua mặt nạ; vị trí nguồn quyết định hình bóng ghi lại. Máy tính dựng lại vùng trời từ dữ liệu đó. Kính tia X tiếp tục đo độ sáng theo thời gian và phổ năng lượng, còn kính tử ngoại, quang học cung cấp phép đo ở các bước sóng khác.
Một cột mốc sớm của chuỗi quan sát này là chớp GRB 050509B ngày 9/5/2005. Thông cáo NASA lúc đó cho biết Swift tự khóa vị trí và đưa các kính lên tàu hướng tới nguồn trong chưa đầy một phút. Nhóm nghiên cứu lần đầu xác định được vị trí và quan sát ánh sáng dư của một chớp gamma ngắn, loại hiện tượng trước đó rất khó theo kịp.
Kính tia X ghi nhận phần sáng dư yếu rồi tắt sau khoảng năm phút; kính tử ngoại, quang học không thấy tín hiệu tương ứng. Những quan sát được công bố năm 2005 phù hợp với giả thuyết về va chạm giữa sao neutron hoặc hố đen, nhưng thông cáo khi ấy vẫn trình bày nguồn gốc như vấn đề đang được nghiên cứu, cùng các quan sát bổ sung dự kiến.
Các phép đo còn lại trong kho dữ liệu
Khả năng quan sát nhiều bước sóng còn được dùng ngoài nghiên cứu chớp gamma. Trong kết quả công bố ngày 27/7/2026, Swift hỗ trợ nhận diện một hố đen khoảng một triệu lần khối lượng Mặt Trời đang xé một ngôi sao ở rìa thiên hà. Nguồn bùng sáng được khảo sát Zwicky Transient Facility phát hiện tháng 11/2025, tại thiên hà cách Trái Đất khoảng 750 triệu năm ánh sáng.
Các kính mặt đất theo dõi phổ của nguồn, còn Swift đo ở những bước sóng khó tiếp cận từ mặt đất. Kính tử ngoại, quang học trên vệ tinh xác định nhiệt độ khoảng 30.000 độ C. Nhóm nghiên cứu cho biết tổ hợp dữ liệu giúp loại trừ những cách giải thích khác và nhận diện sự kiện sao bị lực thủy triều xé nát, dù vị trí ở ngoài lõi thiên hà khác thường.
Swift đã quan sát hơn 2.000 chớp gamma và hơn 1.400 vụ nổ siêu tân tinh, đóng góp cho khoảng 7.000 bài khoa học. Kho công khai khoảng 12 terabyte gồm phép đo độ sáng, phổ nhiều bước sóng và hơn 1,5 triệu ảnh tử ngoại, quang học.
Kho dữ liệu này có thể được tìm qua giao diện Swift tại HEASARC bằng tên chớp gamma hoặc các tham số quan sát. Những lối truy cập khác hỗ trợ tìm cùng lúc dữ liệu của nhiều nhiệm vụ hoặc tải trực tiếp các tệp. NASA cũng liệt kê các đầu mối dữ liệu Swift tại trung tâm khoa học của Italy và trung tâm Swift của Anh.
Ngoài sản phẩm quan sát, kho còn lưu bảng diễn tiến bay theo thời gian, ghi các lần đổi hướng, quan sát tự động và mục tiêu được lập kế hoạch. Dữ liệu hiệu chuẩn được giữ trong cơ sở CALDB của HEASARC. Những thành phần này cung cấp hồ sơ về cách dữ liệu được thu nhận, bên cạnh các ảnh và phép đo mà đài quan sát đã gửi về.